Terug naar hoofdinhoud

Het oorsprongdenken in de psychoanalyse Vragen bij het statuut van de herhaling en het onbewuste

Michel THYS


20260913 01 Michel THYS BSP EBP HEADERS 2026 27

Het oorsprongdenken in de psychoanalyse: Vragen bij het statuut van de herhaling en het onbewuste

Spreker: Michel Thys - Respondenten : Eline Coppens, Jan Van Camp

Doorgaans wordt overdracht opgevat als herhaling, die moet omgezet worden in herinnering. Zo kan de symptomatische verstrengeling van verleden en heden opgeheven worden. Overdracht is een anachronisme. Herhaling impliceert de idee dat het herhaalde al ‘ergens’ bestaat, met name in het onbewuste. Herhaling en onbewuste zijn zo aan elkaar geklonken en dienen de tendens tot historisering van wat er in de analytische sessie gebeurt. Daartegenover staat de opvatting dat de overdracht geen herhaling kan zijn: de analytische relatie ontketent een dynamiek waarin nieuwe zaken worden gecreëerd die zich vermengen met de zich alsmaar transformerende levensgeschiedenis. Overdracht is een synchronisme. In deze visie kan het onbewuste niet herleid worden tot iets dat al bestaat: het onbewuste bestaat niet, het kan alleen ontstaan (en opgaan). Bewust-wording is dan geen ontsluiering maar een ontstaan, een geboren worden.

De onderlinge confrontatie van deze twee posities roept vragen op over het oorsprongsdenken en psychische causaliteit in de psychoanalyse. Ligt de oorsprong van wat er zich in een analytisch proces ontvouwt in het verleden of in het actuele proces zelf? Openbaart het verleden zich in het hier-en-nu van de sessie (en lijkt het wel nieuw maar wordt het ontmaskerd als iets ouds), of ontstaat er in de analyse een werkelijk nieuwe legering van verleden en heden die voorheen niet bestond? In de lezing wordt onderzocht hoe we overdracht kunnen begrijpen vanuit de ‘duur’ (durée) van Bergson en vanuit het ‘avontuur’ (avventura) van Agamben: het narratief van de analysant is geen verslag of een versie van een vroeger gebeuren (herhaling), maar is zelf een nieuwe taalgebeurtenis.

Deze ‘archeologie van het heden’ impliceert een radicalisering van de Nachträglichkeit: bewustwording gaat vooraf aan het onbewuste, dat pas in de bewustwording ontstaat. Elke duiding vanuit het onbewuste is slechts een hermeneutisch manoeuver achteraf. Deze visie, die noopt tot een bevraging van het statuut van het onbewuste, geeft misschien meer kans op vrijheid, hoe paradoxaal die ook moge zijn.

De lezing vertrekt van het in december 2025 te Amsterdam bij uitgeverij Sjibbolet verschenen boek van Michel Thys: Kuur, duur, avontuur – Drie essays over de tijd in psychoanalyse met de focus op het tweede en het derde essay.

Afspraak zondag te Novotel Brussels Center, Rue de la Vierge Noire 32, 1000 Brussel, vanaf 9u30 – lezing vanaf 10 u.  Franstalige vertaling wordt voorzien ; accreditatie is aangevraagd.

La pensée de l'origine dans la psychanalyse. Questions relatives au statut de la répétition et de l'inconscient

Orateur : Michel Thys - Discutants : Eline Coppens, Jan Van Camp

Le transfert est généralement compris comme une répétition qui doit être convertie en mémoire. Ainsi, l'enchevêtrement symptomatique du passé et du présent peut être levé. Le transfert est un anachronisme. La répétition sous-entend que ce qui est répété existe déjà « quelque part », notamment dans l'inconscient. Répétition et inconscient sont donc inextricablement liés et alimentent la tendance à historiciser ce qui se passe en séance analytique. À l'opposé, on considère que le transfert ne peut être une répétition : la relation analytique libère une dynamique où se créent des éléments nouveaux qui se mêlent à l'histoire de vie en perpétuelle transformation. Le transfert est un synchronisme. Dans cette perspective, l'inconscient ne peut être réduit à un état préexistant : l'inconscient n'existe pas, il ne peut que surgir (et se fondre). Le prise de conscience n'est alors pas un dévoilement, mais une émergence, une naissance.

La confrontation de ces deux positions soulève des questions sur la pensée de l'origine et la causalité psychique en psychanalyse. L'origine de ce qui se déploie dans un processus analytique réside-t-elle dans le passé ou dans le processus présent lui-même ? Le passé se révèle-t-il dans l'ici et maintenant de la séance (apparaissant nouveau tout en se révélant comme quelque chose d'ancien), ou bien un alliage véritablement nouveau de passé et de présent émerge-t-il dans l'analyse, qui n'existait pas auparavant ? La conférence explore comment nous pouvons comprendre le transfert à partir de la « durée » de Bergson et de l'« avventura » d' Agamben : la narration de l'analysant n'est pas un compte rendu ou une version d'un événement passé (répétition), mais constitue en lui-même un événement linguistique nouveau.

Cette « archéologie du présent » implique une radicalisation de la Nachträglichkeit : la prise de conscience précède l'inconscient, qui n'émerge qu'au sein même de la prise de conscience. Toute interprétation issue de l'inconscient n'est qu'une manœuvre herméneutique a posteriori. Cette perspective, qui requiert une remise en question du statut de l'inconscient, offre peut-être une plus grande perspective de liberté, aussi paradoxale soit-elle.

Cette conférence s'appuie sur l'ouvrage de Michel Thys intitulé « Kuur, duur, avontuur – Drie essays over de tijd in psychoanalyse » (Cure, durée, aventure – Trois essais sur le temps en psychanalyse), paru en décembre 2025 à Amsterdam aux éditions Sjibbolet, et se concentre plus particulièrement sur le deuxième et le troisième essai.

 

INSCHRIJVINGEN indien mogelijk voor vrijdag /  INSCRIPTIONS si possible pour vendredi

Communicatie / Communication :

THYS + uw naam en voornaam + e-mail / THYS + votre nom et prénom + e-mail

Niet-leden 15€ Non-membres / Studenten, werkzoekenden 5€ Étudiants, demandeurs d’emploi:

BE85 0682 2833 5906

(Accreditatie aangevraagd / Accréditation demandée)